गडचिरोली : आयटीएम युनिव्हर्सिटी, ग्वाल्हेरने देशाचे प्रसिद्ध गांधीवादी आरोग्य तज्ज्ञ डॉ. अभय बंग यांना 2024 सालासाठी बादशाह खान मेमोरियल पुरस्काराने नुकतेच 2 ऑक्टोबर रोजी ग्वाल्हेर विद्यापीठ येथे सन्मानित केले आहे.
खान अब्दुल गफार (बादशाह) खान पुरस्कार सलग 8 वर्षे आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये समाजात सर्जनशील कार्य करणाऱ्या व्यक्ती आणि समाजातील चळवळी आणि परिवर्तनाचा प्रवाह जोपासणाऱ्या, जपणाऱ्या आणि प्रोत्साहन देणाऱ्या सामाजिक कार्यकर्त्यांचा गौरव करण्यात येतो. याच हेतूने ITM विद्यापीठ, ग्वाल्हेरने मानवसेवेतील अतुलनीय योगदानाबद्दल डॉ. अभय बंग यांना वर्ष 2024 चा बादशाह खान पुरस्कार प्रदान केला आहे. बादशाह खान हे स्वातंत्र्य युद्धातील एक प्रमुख राष्ट्रीय नेते होते. सध्या पाकिस्तानात असलेल्या पेशावर भागातील पठाणांना त्यांनी अहिंसक सत्याग्रहासाठी प्रेरीत केले. म्हणून त्यांना सीमांत गांधी देखील म्हणण्यात येत असे.
महात्मा गांधी महाराष्ट्राबद्दल म्हणत असत की, सर्जनशील काम करणाऱ्या लोकांसाठी हे मधमाशाचे पोळे आहे. सर्व प्रकारचे लोक आणि संस्था सर्जनशील कार्य करतात. त्याच परंपरेत सर्वोदय आणि गांधीवादी विचारसरणीने प्रेरित ‘सर्च’ (सोसायटी फॉर एज्युकेशन, ॲक्शन अँड रिसर्च इन कम्युनिटी हेल्थ) ही संस्थाही येते, ज्याचे संस्थापक डॉ. अभय बंग आहेत.
डॉ. अभय बंग हे महाराष्ट्रातील गडचिरोली जिल्ह्यातील सामुदायिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणारे एक प्रमुख गांधीवादी सामाजिक कार्यकर्ते आणि शास्त्रज्ञ आहेत. त्यांनी भारतातील गरीब लोकांसाठी आरोग्य सेवांमध्ये क्रांती घडवून आणण्याचे काम केले आहे. जगातील सर्वात मागासलेल्या प्रदेशांपैकी एकामध्ये बालमृत्यू कमी करणाऱ्या कार्यक्रमाचे नेतृत्व केले आहे. नवजात बालकांवर उपचार करण्याच्या त्याच्या दृष्टिकोनाला जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि युनिसेफ यांनी मान्यता दिली आहे. तसेच हा कार्यक्रम संपूर्ण भारत आणि आफ्रिकेच्या काही भागात राबविला जात आहे. त्यांनी बालमृत्यू दर कमी करण्यासाठी एका नवीन पद्धतीवर संशोधन केले, जी जगातील अशा प्रकारची पहिली पद्धत आहे. भारत सरकारने ती आशा योजनेअंतर्गत संपूर्ण देशात लागू केली आहे. गेल्या वर्षी भारतात 1.5 कोटी मुलांनाही या योजनेचा लाभ मिळाला.
डॉ. अभय बंग यांना ‘ग्रामीण भारतातील आरोग्यसेवेचे प्रणेते’ म्हणून ओळखले जाते. जॉन्स हॉपकिन्स सोसायटी ऑफ स्कॉलर्समध्ये त्यांचा समावेश करण्यात आला. 2005 मध्ये, टाइम मासिकाने 18 जागतिक आरोग्य नायकांच्या यादीत त्यांचे नाव देऊन त्यांचा आणि त्यांच्या पत्नीचा गौरव केला.
डॉ. अभय बंग यांनी त्यांच्या संस्थांच्या माध्यमातून लोकांना दारू आणि तंबाखूच्या व्यसनापासून मुक्त करण्यासाठी संपूर्ण जिल्ह्यात ‘मुक्तिपथ’ हा व्यसनमुक्ती उपक्रम सुरू केला आहे. त्यांच्या तरुणाईसाठी चालवलेले ‘निर्माण’ आणि ‘तरुण्यभान’ सारख्या कार्यक्रमांना दाद मिळाली आहे.डॉ. अभय आणि डॉ. राणी बंग यांना प्रतिष्ठित ‘महाराष्ट्र भूषण’ आणि ‘पद्मश्री’ यांच्यासह सुमारे ७० सन्मान मिळाले आहेत. या कार्यक्रम प्रसंगी आयटिएम विद्यापीठाचे संस्थापक रमाशंकर सिंह, कुलगुरू रुची सिंग चौहान, डॉ. दौलत सिंह, कुलगुरू डॉ. उपाध्याय, गांधीवादी–समाजवादी विचारक नंदकिशोर आचार्य हे उपस्थित होते.
